Bệnh Still (ở người lớn gọi là AOSD – Adult-Onset Still’s Disease) là một bệnh viêm hệ thống tự phát hiếm gặp, đặc trưng bởi sự rối loạn giải phóng quá mức các cytokine gây viêm (IL-1, IL-6, IL-18, TNF-alpha) mà không tìm thấy tự kháng thể. Bệnh được nhận diện qua “Tam chứng lâm sàng kinh điển” và nồng độ Ferritin máu tăng đột biến.
Bệnh Still ở người lớn là gì?
Bệnh Still ở người lớn (Adult-onset Still’s disease – AOSD) là bệnh viêm tự viêm hệ thống hiếm gặp, thường khởi phát ở người trẻ từ 16–35 tuổi. Bệnh đặc trưng bởi sốt cao từng cơn, phát ban màu hồng cá hồi và đau hoặc viêm khớp, có thể gây tổn thương gan, tim, phổi và nhiều cơ quan khác.
Bệnh được đặt theo tên bác sĩ George Frederic Still, người đầu tiên mô tả thể viêm khớp hệ thống ở trẻ em vào năm 1897. Đến năm 1971, bác sĩ Bywaters ghi nhận bệnh cảnh tương tự ở người trưởng thành và đặt nền tảng cho thuật ngữ Adult-onset Still’s disease (AOSD).
Về bản chất, đây là bệnh viêm tự viêm do hệ miễn dịch bẩm sinh hoạt hóa quá mức, làm tăng các cytokine gây viêm như Interleukin-1 (IL-1), Interleukin-6 (IL-6) và TNF-alpha. Bệnh không lây từ người sang người và không đồng nghĩa với viêm khớp dạng thấp hay lupus ban đỏ hệ thống.
Theo khuyến nghị EULAR/PReS năm 2024, Still’s disease ở trẻ em và người trưởng thành được xem là cùng một bệnh lý, phân biệt chủ yếu theo độ tuổi khởi phát.

Thông tin cần nhớ:
| Đặc điểm | Bệnh Still ở người lớn |
| Tên tiếng Anh | Adult-onset Still’s disease (AOSD) |
| Bản chất | Bệnh viêm tự viêm hệ thống |
| Độ tuổi thường gặp | 16–35 tuổi |
| Triệu chứng điển hình | Sốt cao, phát ban hồng cá hồi, đau/viêm khớp |
| Cơ chế viêm | Hoạt hóa IL-1, IL-6, TNF-alpha |
| Khả năng lây truyền | Không lây từ người sang người |
| Biến chứng | Tổn thương gan, tim, phổi và hội chứng hoạt hóa đại thực bào (MAS) |
Lưu ý: Độ tuổi 16–35 là nhóm tuổi thường gặp, không phải giới hạn mắc bệnh. Chẩn đoán cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá và loại trừ các nguyên nhân khác như nhiễm trùng, ung thư và bệnh tự miễn.
Triệu chứng nhận biết bệnh Still (Tam chứng lâm sàng)
Triệu chứng bệnh Still điển hình gồm 3 biểu hiện: sốt cao từng cơn trên 39°C, phát ban màu hồng cá hồi (salmon-pink rash) và đau hoặc viêm khớp. Đây là bệnh tự viêm hệ thống hiếm gặp, có thể ảnh hưởng đến da, khớp, gan, lách, tim và phổi. Bệnh thường được chẩn đoán ở người trẻ, đặc biệt trong độ tuổi 16–35; tỷ lệ mắc ở nam và nữ tương đối tương đương.
Ở người trưởng thành, bệnh được gọi là Adult-onset Still’s disease (AOSD); ở trẻ em, bệnh thuộc phổ viêm khớp tự phát thiếu niên thể hệ thống (sJIA).
Tam chứng lâm sàng điển hình của bệnh Still
Ba triệu chứng quan trọng giúp nhận biết bệnh Still gồm:
- Sốt cao trên 39°C: Sốt xuất hiện hàng ngày hoặc từng đợt, thường vào chiều tối, ban đêm hoặc sáng sớm. Thân nhiệt tăng nhanh rồi giảm gần bình thường giữa các cơn, có thể kéo dài 1–4 tuần.
- Phát ban màu hồng cá hồi: Ban đỏ hoặc hồng nhạt, thường xuất hiện cùng đỉnh sốt và mờ đi khi hạ sốt. Vị trí phổ biến là ngực, bụng, lưng, cổ và gốc chi; thường không ngứa hoặc chỉ ngứa nhẹ.
- Đau khớp hoặc viêm khớp: Thường ảnh hưởng đến khớp gối, cổ tay, cổ chân, khuỷu tay, vai và các khớp ngón tay. Người bệnh có thể đau, sưng, cứng khớp và hạn chế vận động.
Ba biểu hiện không nhất thiết xuất hiện đồng thời. Một số bệnh nhân khởi phát bằng sốt và phát ban, sau đó mới xuất hiện viêm khớp rõ rệt.

Các triệu chứng toàn thân đi kèm
Ngoài tam chứng kinh điển, bệnh Still có thể gây nhiều biểu hiện viêm toàn thân:
- Đau họng: Thường kéo dài, có thể xuất hiện trước hoặc cùng thời điểm sốt.
- Đau cơ: Đau nhức cơ, mệt mỏi và suy giảm thể lực.
- Hạch bạch huyết to: Hạch cổ, nách hoặc bẹn có thể sưng.
- Gan lách to: Gan hoặc lách tăng kích thước.
- Viêm màng phổi: Đau ngực khi hít sâu, có thể kèm khó thở.
- Viêm màng ngoài tim: Đau ngực, hồi hộp hoặc khó thở.
- Rối loạn chức năng gan: Men gan AST, ALT có thể tăng.
Những biểu hiện này cho thấy bệnh Still không chỉ ảnh hưởng đến da và khớp mà còn có nguy cơ gây tổn thương đa cơ quan.
Tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh Still (AOSD)
Chẩn đoán bệnh Still ở người trưởng thành (AOSD) dựa trên triệu chứng lâm sàng, xét nghiệm viêm và loại trừ các bệnh lý có biểu hiện tương tự. Bệnh thường được ghi nhận ở người từ 16–35 tuổi, là bệnh tự viêm hệ thống hiếm gặp, có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ quan.
Hiện nay, tiêu chuẩn Yamaguchi 1992 được sử dụng phổ biến để hỗ trợ phân loại và chẩn đoán bệnh Still. Tiêu chuẩn này gồm 4 tiêu chuẩn chính và 4 tiêu chuẩn phụ.
Tiêu chuẩn Yamaguchi 1992 trong chẩn đoán bệnh Still
| Nhóm tiêu chuẩn | Biểu hiện |
| Tiêu chuẩn chính (Major) | 1. Sốt ≥ 39°C kéo dài ít nhất 1 tuần. 2. Đau khớp kéo dài ít nhất 2 tuần. 3. Phát ban màu hồng cá hồi. 4. Bạch cầu > 10.000/mm³, trong đó bạch cầu trung tính > 80%. |
| Tiêu chuẩn phụ (Minor) | 1. Đau họng. 2. Hạch bạch huyết to và/hoặc lách to. 3. Tăng men gan. 4. RF âm tính và ANA âm tính. |
| Điều kiện chẩn đoán | Đạt ít nhất 5 tiêu chuẩn, trong đó có tối thiểu 2 tiêu chuẩn chính. |
| Điều kiện loại trừ | Loại trừ nhiễm trùng, bệnh ác tính và các bệnh tự miễn khác. |
Lưu ý: Yamaguchi là tiêu chuẩn hỗ trợ phân loại bệnh, không thay thế đánh giá lâm sàng. Không có một triệu chứng hoặc xét nghiệm đơn lẻ nào đủ để xác định AOSD. Bác sĩ cần kết hợp diễn biến bệnh, xét nghiệm máu và chẩn đoán loại trừ.

Vai trò của xét nghiệm trong chẩn đoán bệnh Still
Các xét nghiệm giúp đánh giá tình trạng viêm, tổn thương cơ quan và hỗ trợ loại trừ bệnh lý khác:
- Công thức máu (CBC): Thường ghi nhận tăng bạch cầu, đặc biệt là bạch cầu trung tính trên 80%.
- Ferritin huyết thanh: Thường tăng cao, có thể trên 1.000 ng/ml, phản ánh tình trạng viêm toàn thân nhưng không đặc hiệu cho bệnh Still.
- CRP và ESR: Tăng trong giai đoạn viêm hoạt động, hỗ trợ theo dõi diễn biến bệnh.
- Xét nghiệm miễn dịch: RF và ANA thường âm tính, giúp hỗ trợ chẩn đoán phân biệt.
- Chức năng gan: AST, ALT có thể tăng khi bệnh ảnh hưởng đến gan.
- Cytokine viêm: IL-1, IL-6 và TNF-alpha tham gia vào cơ chế bệnh sinh. Các chất trung gian này góp phần thúc đẩy phản ứng viêm hệ thống.
Đặc biệt, ferritin tăng nhanh kèm giảm tiểu cầu, rối loạn chức năng gan hoặc tình trạng toàn thân xấu đi có thể gợi ý hội chứng hoạt hóa đại thực bào (MAS) – biến chứng nguy hiểm cần được đánh giá và xử trí khẩn cấp.
Chẩn đoán phân biệt bệnh Still
Chẩn đoán phân biệt bệnh Still là bước bắt buộc vì nhiều bệnh lý có thể gây sốt cao, phát ban, đau khớp và tăng chỉ số viêm tương tự AOSD.
Theo định hướng khuyến cáo EULAR/PReS, bác sĩ cần xem xét các nhóm nguyên nhân như nhiễm trùng, bệnh ác tính, bệnh tự miễn và bệnh tự viêm khác.
Cách phân biệt bệnh Still với các bệnh lý tương tự
| Bệnh lý | Đặc điểm nhận diện | Điểm khác biệt với bệnh Still |
| Viêm khớp dạng thấp | Viêm khớp kéo dài, thường đối xứng, tập trung ở các khớp nhỏ. | Thường có RF hoặc anti-CCP dương tính; bệnh Still nổi bật với sốt cao từng cơn và phát ban màu hồng cá hồi. |
| Lupus ban đỏ hệ thống | Sốt, đau khớp, phát ban, có thể tổn thương thận và nhiều cơ quan. | Lupus thường có ANA dương tính; bệnh Still thường ANA âm tính và tăng bạch cầu trung tính. |
| Nhiễm khuẩn | Sốt cao, rét run, tăng bạch cầu và CRP. | Có thể phát hiện tác nhân qua cấy máu, xét nghiệm vi sinh hoặc bằng chứng ổ nhiễm. |
| Ung thư và bệnh lý huyết học ác tính | Sốt kéo dài, sụt cân, thiếu máu, nổi hạch. | Cần đánh giá tế bào máu, chẩn đoán hình ảnh và sinh thiết khi có chỉ định để loại trừ ung thư. |
| Viêm khớp phản ứng | Viêm khớp xuất hiện sau nhiễm khuẩn tiêu hóa hoặc tiết niệu – sinh dục. | Có tiền sử nhiễm khuẩn trước đó và kiểu tổn thương khớp đặc trưng. |
| Viêm mạch hệ thống | Sốt, đau cơ, tổn thương da, thận, phổi hoặc thần kinh. | Có thể xuất hiện dấu hiệu tổn thương mạch máu và các xét nghiệm miễn dịch đặc hiệu. |
Phân biệt bệnh Still với nhiễm trùng và ung thư
Với bệnh nhiễm trùng:
Các bệnh như nhiễm khuẩn huyết, lao, viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn, nhiễm virus EBV và CMV có thể gây sốt kéo dài, tăng bạch cầu và phản ứng viêm toàn thân. Bác sĩ có thể chỉ định cấy máu, xét nghiệm vi sinh, PCR và chẩn đoán hình ảnh để tìm nguyên nhân.
Với ung thư và bệnh tự miễn:
U lympho Hodgkin, u lympho không Hodgkin và bệnh bạch cầu có thể gây sốt, nổi hạch, thiếu máu và sụt cân. Trong khi đó, lupus, viêm khớp dạng thấp và viêm mạch hệ thống có thể gây đau khớp, sốt và tổn thương đa cơ quan.
Bệnh Still thuộc nhóm bệnh tự viêm hệ thống, liên quan đến rối loạn điều hòa miễn dịch bẩm sinh và hoạt hóa cytokine gây viêm như IL-1, IL-6 và TNF-alpha. Đây là đặc điểm sinh học giúp định hướng phân biệt với nhiều bệnh tự miễn khác, nhưng không thể sử dụng riêng để xác định chẩn đoán.

Phác đồ điều trị và quản lý bệnh Still
Điều trị bệnh Still nhằm kiểm soát phản ứng viêm toàn thân, hạn chế tổn thương đa cơ quan, ngăn ngừa Hội chứng hoạt hóa đại thực bào (MAS) và duy trì khả năng vận động. Bệnh thường được chẩn đoán ở người trẻ từ 16–35 tuổi, bao gồm bệnh Still khởi phát ở người trưởng thành (AOSD) và viêm khớp tự phát thiếu niên thể hệ thống (sJIA).
Theo khuyến cáo EULAR/PReS 2024, thuốc sinh học ức chế Interleukin-1 (IL-1) hoặc Interleukin-6 (IL-6) được ưu tiên cân nhắc sớm sau khi xác lập chẩn đoán. Corticosteroid được sử dụng để kiểm soát viêm cấp, trong khi Methotrexate có thể phối hợp ở người bệnh viêm khớp kéo dài.
Phác đồ điều trị được cá nhân hóa theo mức độ hoạt động bệnh, tổn thương cơ quan, biểu hiện viêm khớp và nguy cơ biến chứng.
Bước 1: Đánh giá mức độ bệnh và tổn thương cơ quan
Bác sĩ chuyên khoa cần đánh giá các biểu hiện lâm sàng và xét nghiệm trước khi lựa chọn thuốc:
- Sốt cao trên 39°C, kéo dài hoặc tái diễn.
- Phát ban màu hồng cá hồi xuất hiện cùng cơn sốt.
- Đau khớp, sưng khớp hoặc viêm khớp kéo dài.
- Đau họng, đau cơ, nổi hạch, gan lách to.
- Bạch cầu trung tính, Ferritin, CRP và ESR tăng.
- Dấu hiệu tổn thương tim, phổi, gan hoặc nghi ngờ MAS.
Bước 2: Kiểm soát phản ứng viêm cấp bằng thuốc
- Corticosteroid: Giúp kiểm soát nhanh phản ứng viêm, đặc biệt trong trường hợp sốt cao kéo dài, viêm đa khớp hoặc tổn thương nội tạng. Trường hợp nặng có thể cần Corticosteroid liều cao đường tĩnh mạch tại bệnh viện.
- NSAIDs: Có thể cân nhắc ở một số trường hợp nhẹ để giảm đau, hạ sốt; không đủ hiệu quả trong nhiều trường hợp viêm hệ thống rõ rệt.
- Thuốc sinh học: Thuốc ức chế IL-1 hoặc IL-6 được cân nhắc sớm nhằm kiểm soát cơ chế gây viêm và giảm phụ thuộc Corticosteroid.
Bước 3: Kiểm soát viêm khớp kéo dài
Methotrexate có thể được phối hợp khi người bệnh bị viêm khớp mạn tính, đáp ứng chưa đầy đủ hoặc phụ thuộc Corticosteroid. Thuốc giúp kiểm soát viêm khớp và hạn chế tổn thương sụn, nhưng không thay thế vai trò của thuốc sinh học ức chế IL-1 và IL-6 trong chiến lược điều trị hiện đại.

Biến chứng nguy hiểm của bệnh Still
Bệnh Still ở người trưởng thành (Adult-onset Still’s disease – AOSD) là bệnh viêm tự viêm hệ thống hiếm gặp, thường được chẩn đoán ở độ tuổi 16–35. Bệnh có thể gây tổn thương nhiều cơ quan do tình trạng hoạt hóa quá mức các cytokine gây viêm như IL-1, IL-6 và TNF-alpha.
Các biến chứng nguy hiểm của bệnh Still bao gồm hội chứng thực bào máu (MAS), viêm cơ tim, viêm màng ngoài tim, suy gan cấp, viêm phổi kẽ, rối loạn đông máu và tổn thương khớp mạn tính. Trong đó, MAS là biến chứng đặc biệt nghiêm trọng vì có thể tiến triển nhanh thành suy đa cơ quan và đe dọa tính mạng.
Hội chứng thực bào máu (MAS)
Hội chứng hoạt hóa đại thực bào (Macrophage Activation Syndrome – MAS) là một trong những biến chứng nguy hiểm nhất của bệnh Still. Tình trạng này xảy ra khi đại thực bào và tế bào lympho T hoạt hóa quá mức, giải phóng lượng lớn cytokine gây viêm, dẫn đến phản ứng viêm toàn thân không kiểm soát.
Dấu hiệu cảnh báo MAS:
- Sốt cao kéo dài hoặc tái diễn.
- Gan lách to, mệt mỏi nghiêm trọng.
- Ferritin tăng nhanh hoặc tăng rất cao.
- Giảm bạch cầu, hồng cầu và tiểu cầu.
- Tăng men gan, tăng triglyceride và giảm fibrinogen.
- Rối loạn đông máu, có thể tiến triển thành suy đa cơ quan.
Điểm đáng chú ý là bệnh Still thông thường thường gây tăng bạch cầu trung tính, trong khi MAS có thể khiến các dòng tế bào máu giảm. Sự thay đổi đồng thời của công thức máu, ferritin, chức năng gan và đông máu giúp bác sĩ nhận diện biến chứng.
Nếu không được điều trị kịp thời, MAS có thể gây suy gan, suy hô hấp, tổn thương thần kinh và tử vong. Người bệnh cần được cấp cứu khi có dấu hiệu nghi ngờ. Điều trị thường sử dụng corticosteroid liều cao và có thể phối hợp thuốc ức chế IL-1 hoặc các thuốc điều hòa miễn dịch khác theo chỉ định chuyên khoa.
Viêm cơ tim và viêm màng ngoài tim
Phản ứng viêm toàn thân trong bệnh Still có thể ảnh hưởng đến cơ tim và màng ngoài tim.
Viêm cơ tim gây tổn thương tế bào cơ tim, làm suy giảm khả năng co bóp và bơm máu. Các triệu chứng thường gặp gồm:
- Đau tức ngực, khó thở.
- Tim đập nhanh hoặc rối loạn nhịp.
- Mệt mỏi, chóng mặt hoặc ngất.
- Phù chân khi xuất hiện suy tim.
Xét nghiệm Troponin có thể tăng khi cơ tim bị tổn thương. Bác sĩ có thể chỉ định điện tâm đồ, siêu âm tim và cộng hưởng từ tim để đánh giá mức độ bệnh. Trường hợp nặng có nguy cơ suy tim cấp hoặc rối loạn nhịp tim nguy hiểm.
Viêm màng ngoài tim thường gây đau ngực tăng khi nằm ngửa, hít sâu hoặc ho. Một số trường hợp xuất hiện tràn dịch màng ngoài tim. Nếu dịch tích tụ nhiều gây chèn ép tim, người bệnh có thể bị tụt huyết áp và suy tuần hoàn, cần cấp cứu ngay.
Tổn thương gan và suy gan cấp
Tổn thương gan có thể xuất hiện trong giai đoạn bệnh Still hoạt động, liên quan đến MAS hoặc tác dụng không mong muốn của thuốc điều trị.
Các biểu hiện cần lưu ý:
- Tăng men gan AST, ALT.
- Gan to, đau vùng hạ sườn phải.
- Mệt mỏi, chán ăn, buồn nôn.
- Vàng da, vàng mắt khi tổn thương nặng.
- Rối loạn đông máu khi chức năng gan suy giảm.
Trong trường hợp nghiêm trọng, viêm gan có thể tiến triển thành suy gan cấp, gây rối loạn đông máu, hạ đường huyết và rối loạn ý thức. Người bệnh cần được theo dõi chức năng gan định kỳ, đặc biệt khi sử dụng Methotrexate hoặc các thuốc có nguy cơ gây độc tính trên gan.
Viêm phổi kẽ và tổn thương hô hấp
Viêm phổi kẽ là tình trạng tổn thương mô kẽ phổi liên quan đến phản ứng viêm và rối loạn miễn dịch. Biến chứng này làm giảm khả năng trao đổi oxy, gây ảnh hưởng đến chức năng hô hấp.
Triệu chứng thường gặp:
- Khó thở khi vận động hoặc khi nghỉ ngơi.
- Ho khan kéo dài.
- Đau tức ngực.
- Mệt mỏi, giảm khả năng vận động.
- Giảm oxy máu trong trường hợp nặng.
Ngoài viêm phổi kẽ, bệnh Still còn có thể liên quan đến hội chứng suy hô hấp cấp tính (ARDS), tăng áp động mạch phổi và xuất huyết phế nang lan tỏa. Bác sĩ có thể chỉ định CT ngực, đo chức năng hô hấp và đánh giá nồng độ oxy để xác định tổn thương.
Rối loạn đông máu và đông máu nội mạch lan tỏa (DIC)
Đông máu nội mạch lan tỏa (Disseminated Intravascular Coagulation – DIC) có thể xuất hiện trong bệnh Still diễn tiến nặng, đặc biệt khi đi kèm MAS.
DIC khiến hệ thống đông máu bị kích hoạt bất thường, hình thành nhiều vi huyết khối trong lòng mạch và tiêu thụ tiểu cầu, các yếu tố đông máu. Người bệnh vì vậy có nguy cơ vừa tắc mạch vừa xuất huyết.
Dấu hiệu cảnh báo gồm:
- Bầm tím hoặc xuất huyết dưới da không rõ nguyên nhân.
- Chảy máu cam, chân răng.
- Chảy máu kéo dài tại vị trí tiêm.
- Tiểu ra máu hoặc đi ngoài phân đen.
Xét nghiệm có thể ghi nhận giảm tiểu cầu, giảm fibrinogen, tăng D-dimer và kéo dài thời gian đông máu. DIC là tình trạng nguy hiểm cần được điều trị tại bệnh viện.
Viêm khớp mạn tính và mất chức năng vận động
Khác với MAS có thể đe dọa tính mạng trong thời gian ngắn, viêm khớp mạn tính là biến chứng ảnh hưởng lâu dài đến chất lượng cuộc sống.
Tình trạng viêm kéo dài có thể gây tổn thương màng hoạt dịch, sụn khớp và xương dưới sụn. Người bệnh thường gặp:
- Đau, sưng khớp kéo dài.
- Cứng khớp buổi sáng.
- Hạn chế vận động cổ tay, đầu gối, cổ chân và khuỷu tay.
- Dính khớp, biến dạng khớp hoặc phá hủy sụn trong trường hợp nặng.
Điều trị có thể bao gồm Methotrexate, thuốc ức chế IL-1 hoặc IL-6 tùy thể bệnh và đáp ứng của người bệnh. Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng cũng đóng vai trò quan trọng.
Amyloidosis thứ phát và các biến chứng hiếm gặp
Amyloidosis thứ phát là biến chứng hiếm liên quan đến tình trạng viêm mạn tính kéo dài. Protein amyloid A huyết thanh (SAA) có thể tích tụ trong mô, đặc biệt tại thận, gây protein niệu, phù và suy giảm chức năng thận.
Một số biến chứng hiếm khác gồm:
- Xuất huyết phế nang lan tỏa: Gây ho ra máu, thiếu oxy và suy hô hấp.
- Giảm tiểu cầu huyết khối (TMA): Gây thiếu máu tán huyết, giảm tiểu cầu và tổn thương thận hoặc thần kinh.
- Hội chứng thực bào máu thứ phát (HLH): Rối loạn miễn dịch gây tăng viêm nghiêm trọng; MAS là dạng HLH thứ phát liên quan đến bệnh thấp khớp viêm.
- Viêm màng thanh dịch: Bao gồm viêm màng phổi và viêm màng ngoài tim, có thể gây tràn dịch.
Việc hiểu rõ về bệnh Still không chỉ giúp bạn nhận diện sớm các dấu hiệu nguy hiểm mà còn là chìa khóa để kiểm soát bệnh hiệu quả, tránh biến chứng nặng nề. Nếu bạn hoặc người thân đang có những triệu chứng nghi ngờ, đừng chủ quan tự điều trị. Hãy liên hệ ngay với Thuốc Giao Tận Nhà để được đội ngũ dược sĩ tư vấn chuyên môn miễn phí, đảm bảo lộ trình chăm sóc sức khỏe an toàn và kịp thời nhất.
